Rzymskie wakacje 2026.

Kolejny dzień zwiedzania Rzymu. Piękna słoneczna pogoda i ciepło (+25°C). Jedziem pod Koloseum, a stad ruszamy na spacer po Forum Romanum i forach cesarskich. Dalej na piechotę do Panteonu, a po jego zwiedzeniu dochodzimy do Piazza Navona, gdzie jemy późny obiad, po którym wracamy metrem do hotelu.

Na Placu Koloseum (Piazza del Coloseo).

Łuk Tytusa to łuk triumfalny zbudowany przez Domicjana (51-96) dla uczczenia zwycięstwa Wespazjana (9-79) i Tytusa (39-81) w wojnie z Żydami i zdobycia Jerozolimy. Jest to łuk o wysokości 15,4 m, szerokości 8,30 m i głębokości 3,35 m, z jedną bramą przejazdową. Zbudowany jest z białego marmuru. Na każdej fasadzie umieszczone są cztery kolumny w porządku kompozytowym. Kolumny skrajne mają trzony gładkie a środkowe zdobione kanelurami. Łuk ozdobiony jest płaskorzeźbami. Reliefy wewnętrzne ukazują triumf Tytusa i zdobyte łupy, umieszczone po stronie wschodniej architrawu pokazują procesję podczas triumfu. Na ścianie północnej – są gloryfikacją jego dokonań. Strona wschodnia to relief jednoplanowy, pozostałe wykorzystują ujęcie wieloplanowe. Łuk Tytusa obrazuje ewolucję rzeźby rzymskiej w I wieku. Łuk zwieńczony był posągiem cesarza.

Od Łuku Tytusa prowadzi nas Via Sacra (Święta Droga) - główna ulica w starożytnym Rzymie, która wiodła od wzgórza Velia przez Forum Romanum i kończyła się na Kapitolu. Drogą tą przechodziły uroczyste procesje i orszaki triumfalne. Przez długie wieki wzdłuż Via Sacra toczyło się codzienne życie Wiecznego Miasta i jego mieszkańców. Po obu stronach ulicy nieustannie wznoszono nowe świątynie i budynki użyteczności publicznej. Zanim wybudowano Koloseum tutaj też odbywały się spektakle przeznaczone dla rzymskiego ludu.

Na Forum Romanum (Forum Magnum). Jest to najstarszy plac miejski w Rzymie, otoczony sześcioma z siedmiu wzgórz: Kapitolem, Palatynem, Celiusem, Eskwilinem, Wiminałem i Kwirynałem. Główny polityczny, religijny i towarzyski ośrodek starożytnego Rzymu, miejsce najważniejszych uroczystości publicznych. Teoria szwedzkiego archeologa Einara Gjerstada (1897-1988) zakładała, że pierwotnie (w VII w. p.n.e.) na tym terenie znajdowała się osada składająca się z domów na palach. Po wybudowaniu kanału odwadniającego Cloaca Maxima, osuszeniu terenu i utwardzeniu powierzchni, obszar ten stał się miejscem zgromadzeń obywateli. Inicjatorem wybudowania forum miał być ostatni król Rzymu Tarkwiniusz Pyszny (535-509 p.n.e.). Ostatnie badania archeologiczne terenu przeprowadzone w latach 80. i 90. XX wieku zaprzeczyły teorii Gjerstada. Wykazano, że do trzeciej ćwierci VIII wieku p.n.e. na terenie Forum Romanum znajdowało się zwykłe bagno zasilane potokiem płynącym wzdłuż późniejszej Via Sacra. Bagno osuszono, a powierzchnię utwardzono w latach 729-720 p.n.e., co zasadniczo zgodne jest z przekazanym przez rzymskich historyków czasem zjednoczenia Rzymu Romulusa z okoliczną osadą sabińską Tytusa Tacjusza. Przyjmuje się, że w tym właśnie okresie nastąpiło połączenie osady palatyńskiej z kwirynalską w jeden organizm polityczny, którego centrum stanowiło właśnie nowo osuszone Forum Romanum.

W okresie republikańskim (509-27 p.n.e.) Forum Romanum było miejscem najważniejszych wydarzeń politycznych i orzeczeń sądu. Zbudowano tutaj Kurię Julię - miejsce zebrań Senatu, a także liczne świątynie i bazyliki, w tym Bazylikę Emiliusza i Bazylikę Julię. Forum stało się centrum życia obywatelskiego Rzymu. Jego znaczenie podkreślały organizowane tu procesje triumfalne oraz publiczne debaty. Forum mieściło ważne struktury, wzmacniając jego rolę w zarządzaniu i zaangażowaniu obywatelskim. W okresie cesarstwa (27 p.n.e-476 n.e.) funkcja i znaczenie Forum ewoluowały. Stało się ono sceną propagandy cesarskiej, podkreślając boskość i autorytet cesarza. Choć nadal było miejscem politycznym, Forum coraz częściej włączało działalność komercyjną. Stało się miejscem publicznych widowisk, festiwali i wydarzeń rozrywkowych, które przyciągały duże tłumy. Forum Romanum zostało rozbudowane. W tym też czasie rozbudowano Rzym i zbudowano kolejne fora cesarskie, które utworzyły z istniejącym już Forum Romanum zwarty kompleks architektoniczny. Najbliżej Forum Romanum usytuowano Forum Cezara. Oprócz niego powstały Forum Trajana, Forum Augusta, Forum Wespazjana i Forum Nerwy. Inicjatorem tej rozbudowy był Juliusz Cezar (102/100-44 p.n.e.).

Pomimo faktu, że Forum zostało zdewastowane w czasie zdobycia Rzymu przez Wizygotów Alaryka (~370-410) w roku 410, to jeszcze w roku 768 zebrał tam się lud rzymski i obwołał papieżem Stefana III/IV (~720-772). Po upadku Cesarstwa Rzymskiego Forum Romanum było sukcesywnie niszczone. Do zniszczenia mogło też przyczynić się trzęsienie ziemi w 851 roku. W okresie średniowiecza Forum Romanum stopniowo ulegało rozpadowi - w okresie IX-X wieku, podobnie jak inne pozostałości rzymskie, stało się miejscem pozyskiwania materiałów budowlanych dla nowych inicjatyw architektonicznych. Do XVIII wieku służyło jako pastwisko i targ bydła, a później jako targ bydła. W tym czasie nazywano je Campo Vaccino (Krowie Pole).

Forum Romanum jest obecnie jednym z najważniejszych obiektów turystycznych w Rzymie. Prace wykopaliskowe zapoczątkowano w 1803 roku, a ich przebiegiem kierował Carlo Fea (1753-1836), którego celem było oczyszczenie obszaru wokół łuku triumfalnego cesarza Septymiusza Sewera (145-211). Praca Fea zainicjowała szeroko zakrojone badania warstw i struktur Forum, które były zakopane przez stulecia. Przez cały XIX wiek prowadzone były dalsze wykopaliska, w szczególności przez Giacomo Boniego (1859-1925), który zastosował bardziej rygorystyczne metodologie, które zmieniły rozumienie historycznego znaczenia Forum. Od 1898 roku prace są prowadzone systematycznie.

Fragment Bazyliki Maksencjusza. Jest to ostatnia z wielkich bazylik wzniesionych w Rzymie, znajdująca się na Forum Romanum, po północnej stronie Via Sacra. Budowę bazyliki rozpoczął cesarz Maksencjusz (~280-312), ukończono ją już jednak za panowania Konstantyna Wielkiego (~272-337) po 313 roku. Ustawiona na betonowej platformie o wymiarach 100×65 m budowla składała się z trzech naw. Trójdzielne sklepienie nakryte było kopułami, z których każda wspierała się na czterech wielkich monolitycznych kolumnach wykonanych z marmuru prokonezyjskiego. Zachowana do czasów współczesnych jedna z kolumn, wysoka na 14,5 m, od 1614 roku stoi na placu przed rzymską Bazyliką Matki Bożej Większej. W zachodniej absydzie stał kolosalny posąg cesarza Konstantyna, wykonany z brązu i marmuru. Jego pozostałości, odnalezione w 1486 roku, znajdują się obecnie w Palazzo dei Conservatori na Kapitolu. Posadzki wyłożone były kolorowymi marmurami, natomiast ściany i kopuły pokryto malowanymi stiukami. Bazylika posiadała dwa rzędy okien. Główne wejście, poprzedzone niewielkim przedsionkiem, znajdowało się od strony wschodniej. Na ścianie południowej znajdowało się ponadto boczne wejście, z gankiem wspartym na czterech kolumnach z porfiru. Do czasów współczesnych zachowała się jedynie północna część bazyliki. Reszta przypuszczalnie zawaliła się w trakcie trzęsienia ziemi w 847 roku.

Na Forum Romanum.

Na Forum Romanum przy Domu Westalek. Znajdował się on dokładnie obok świątyni Westy. Jego charakterystyczny kwadratowy kształt naśladowano później przy budowie średniowiecznych klasztorów. Obiekt był całkowicie samowystarczalny - na jego terenie znajdował się młyn, piekarnia, łaźnie oraz trzy zbiorniki wodne. Westalki czuwały nad tym, by w świątyni Westy nie zgasł święty ogień. Westalki wstępowały do tego swoistego zakonu jako nowicjuszki w wieku 6-10 lat i pozostawały w nim ok. 30 lat. Wybierał je największy autorytet religijny Rzymu - Najwyższy Kapłan (Pontifex Maximus) spośród 20 przedstawionych mu kandydatek. Kapłąnki Westy wybierano początkowo spośród dziewic z rodzin patrycjuszy, później zaczęto także przyjmować dziewczęta z rodów plebejskich. Westalki miały w Rzymie uprzywilejowaną pozycję. Były na tyle poważane, że ustępować z drogi musiał im każdy konsul. Mogły one także ułaskawiać skazańców. Otrzymywały od państwa bardzo wysokie uposażenie, ale obowiązywały je także bardzo surowe zasady (w tym bezwzględne śluby czystości). Ich złamanie, podobnie jak wygaszenie świętego ognia, karane było okrutną śmiercią - kapłankę grzebano żywcem z kawałkiem chleba i świeczki.

Świątynia Romulusa (Divus Romulus) to mała okrągła świątynia na Forum Romanum. Pierwotnie poświęcona była Jowiszowi Statorowi, lecz Maksencjusz (~280-312) dedykował ją swemu zmarłemu synowi Valeriusowi Romulusowi (292/295-309). Po upadku Maksencjusza, Konstantyn I Wielki (~272-337) przywrócił w niej kult Jowisza i Penat. Świątynia jest zachowana w bardzo dobrym stanie, ponieważ utworzono z niej westybul kościoła św. św. Kosmy i Damiana. Na szczególną uwagę zasługuje brązowy portal, będący częścią oryginalnego wystroju świątyni z początku IV w. n.e.

Pozostałości Świątyni Dioskurów (Aedes Castoris) - jednej z najstarszych świątyń w Rzymie, znajdująca się w południowo-wschodniej części Forum Romanum. Dedykowana była Kastorowi i Polluksowi w podzięce za zwycięstwo w bitwie nad jeziorem Regillus. Zgodnie z legendą podczas stoczonej w 493 roku p.n.e. bitwy ujrzano Dioskurów najpierw walczących po stronie Rzymian, a później ponownie, jak po odniesionym zwycięstwie poili swoje konie przy źródle Juturny bijącym na Forum Romanum. Dyktator Aulus Postumiusz Albus przyrzekł wówczas wybudowanie w tym miejscu boskim braciom świątyni, która została oddana i poświęcona przez jego syna w 484 roku p.n.e. W roku 117 p.n.e. świątynia została przebudowana przez Luciusa Ceciliusa Metellusa Dalmaticusa (~155-103 p.n.e.). Dodane zostało wówczas wykonane z betonu podium - jest to najstarszy poświadczony przypadek użycia tego surowca.

Ponownej przebudowy Świątyni Dioskurów dokonał w 6 roku n.e. Tyberiusz (42 p.n.e.-37 n.e.), poświęcając wówczas świątynię swemu bratu Druzusowi (38-9 p.n.e.). W swojej klasycznej formie z czasów Augusta świątynia była budynkiem o wymiarach 50×20 m, posadowionym na wysokim betonowym podium o wysokości ok. 7 m. Cellę, mierzącą 19,7 m długości i 16 m szerokości, poprzedzał pronaos o wymiarach 9,90×15,80 m, wsparty na wzniesionych w porządku korynckim kolumnach, ośmiu od frontu i po jedenaście na bocznych ścianach. Wewnątrz świątyni przechowywano oficjalne wzorce miar i wag, zaś pomiędzy kolumnami w fasadzie frontowej znajdowały się zamykane metalowymi drzwiami komnaty, w których zgromadzony był skarb publiczny oraz majątki osób prywatnych. Dzieje świątyni po upadku imperium rzymskiego pozostają nieznane. W XV wieku istniały już tylko zachowane do dzisiaj trzy marmurowe kolumny o wysokości 12,50 m, podtrzymujące fragment fryzu.

Na Forum Romanum. Widok na wzgórze Kapitolu oraz Łuk Septymiusza Sewera.

Pozostałości Bazyliki Aemilia wzniesionej na miejscu wcześniejszej Bazyliki Fulvia z 179 roku p.n.e. Jej budowę rozpoczął w 55 p.n.e. Lucjusz Emiliusz Lepidus Paullus, ukończona została jednak dopiero przez jego syna w 34 roku p.n.e. Zaledwie 20 lat później budowlę strawił pożar, po którym została odbudowana. W 22 roku n.e. bazylika została odrestaurowana przez Marka Emiliusza Lepidusa. Pliniusz Starszy (23-79) Bazylikę Aemilia za jedną z najwspanialszych budowli w Rzymie. Jej główną nawę obiegał dwukondygnacyjny portyk, którego kolumny, jońskie w dolnej i korynckie w górnej kondygnacji, wzniesiono z marmuru importowanego z wybrzeży Azji Mniejszej. Fasadę zdobił fryz ozdobiony płaskorzeźbami przedstawiającymi wydarzenia z mitycznych początków Rzymu, takie jak porwanie Sabinek czy zdradę Tarpei. Jego pozostałości znajdują się obecnie w zbiorach Antiquario Forense. Bazylika została poważnie zniszczona podczas zdobycia Rzymu przez Wizygotów w 410 roku. Częściowo odrestaurowana pełniła dalej swoją funkcję do 847 roku, kiedy to zawaliła się podczas trzęsienia ziemi. Ruiny przetrwały do czasów renesansu, kiedy to na początku XVI wieku rozebrano je na budulec. Widoczne dzisiaj pozostałości bazyliki odsłonięte zostały w trakcie przeprowadzonych pod koniec XIX i na początku XX wieku prac archeologicznych.

Dawne sklepy przed Bazyliką Aemilia na Forum Romanum, istniejące jeszcze przed wzniesieniem bazyliki i włączone do niej.

Forum Romanum - widok w kierunku Kapitolu.

Na Forum Romanum.

Łuk Septymiusza Sewera to łuk triumfalny znajdujący się w południowo-zachodniej części Forum Romanum w Rzymie, wzniesiony w 203 roku ku czci Septymiusza Sewera (145-211) i jego synów Karakalli (188-217) i Gety (189-212). Upamiętnia on zwycięstwa cesarza odniesione podczas kampanii wojennych na wschodzie, w tym wojen z Partami, które pozwoliły na rozszerzenie granic Imperium Rzymskiego na tereny Mezopotamii i Armenii. Po zabójstwie Gety w 212 roku n.e. przez jego brata Karakallę, zastosowano wobec niego damnatio memoriae. Była to praktyka polegająca na wymazaniu imienia osoby uznanej za wroga państwa z inskrypcji, dokumentów oraz publicznych monumentów. W inskrypcji na łuku triumfalnym usunięto imię Gety. Konstrukcja łuku to trójprzelotowa brama o szerokości 25 m i wysokości 23 m. Mur ma grubość 11,85 m. Środkowy przelot, przeznaczony dla procesji triumfalnych, ma 12 m wysokości i 7 m szerokości, podczas gdy boczne po 7,8 m wysokości i 3 m szerokości. Boczne przeloty połączone są ze środkowym sklepionymi przejściami wewnątrz łuku. Łuk ozdobiony jest kolumnami i płaskorzeźbami. Z przedstawień łuku na monetach wiadomo, że attykę wieńczyła niezachowana do czasów dzisiejszych grupa rzeźbiarska, przedstawiająca cesarza powożącego rydwanem, otoczonego przez jadących konno żołnierzy. Łuk Septymiusza Sewera zachował się w stosunkowo dobrym stanie, co zawdzięcza solidnej konstrukcji oraz częściowemu zasypaniu przez osady w okresie średniowiecza.

Pozostałości Świątyni Saturna (Aedes Saturni lub Aedes Saturnus) Jest to jedna z najstarszych świątyń w Rzymie, położona w południowo-zachodnim narożniku Forum Romanum. Poświęcona była bogu Saturnowi. Powstała na przełomie VI i V wieku p.n.e., w pierwszych latach istnienia republiki. Budowę świątyni miał rozpocząć jeszcze ostatni król Rzymu Tarkwiniusz Pyszny (535-509 p.n.e.), jej poświęcenie tradycja przypisywała najczęściej Tytusowi Larcjuszowi, sprawującemu dyktaturę w 501 i 498 roku p.n.e. W 42 p.n.e. świątynia została przebudowana przez Lucjusza Munatiusa Plancusa (~87~15 p.n.e.). Pod koniec IV wieku n.e. świątynia spłonęła w pożarze, postanowieniem senatu została jednak odbudowana. Świątynia posadowiona była na wysokim podium z trawertynu i peperynu licowanych marmurem. W okresie republiki i cesarstwa w podium mieścił się publiczny skarbiec państwa rzymskiego (Aerarium Populi Romani lub Aerarium Saturni). W celli stał wykonany z kości słoniowej posąg bóstwa, zgodnie ze świadectwem Pliniusza Starszego (23-79) wypełniony wewnątrz olejem, który służył konserwacji tworzywa. Świątynia przetrwała do początku XV wieku, kiedy to pomiędzy 1402 a 1447 rokiem została rozebrana. Do czasów współczesnych przetrwał jedynie fragment kolumnady podtrzymującej marmurowe belkowanie, pochodzące z ostatniej przebudowy dokonanej w IV wieku. Posadowione na marmurowych bazach i zwieńczone jońskimi kapitelami kolumny mają 11 metrów wysokości. Sześć frontowych kolumn wykonano z szarego, zaś dwie boczne z różowego granitu.

Łuk Septymiusza Sewera i pozostałości Świątyni Saturna na Forum Romanum.

Na jednym z forów cesarskich, sąsiadujących z Forum Romanum.

Na Forum Trajana. Widoczna jest Kolumna Trajana oraz XVI-wieczny manierystyczno-barokowy kościół Matki Bożej Loretańskiej (San Maria di Loreto).

Na Forum Trajana.

Kolumna Trajana. Jest to to pomnik wzniesiony w 113 roku w Rzymie na Forum Trajana dla upamiętnienia zwycięstw cesarza nad Dakami. Zaprojektowana została najpewniej przez twórcę Forum - cesarskiego architekta Apollodorosa z Damaszku (~60~130). Uroczystego poświęcenia kolumny oraz otwarcia Forum Trajana dokonano w 113 roku. Usytuowana pomiędzy budynkami dwóch bibliotek: greckiej i łacińskiej, za Bazyliką Ulpia, kolumna ustawiona jest na cokole (pierwotnie ozdobionym dwoma orłami), w którego wewnętrznej komnacie umieszczono urny z prochami Trajana (53-117) i prawdopodobnie jego żony Pompei Plotyny (~70-122/123). Bazę tę zdobiły też reliefowe przedstawienia stosów broni zdobytej na Dakach. Na szczycie znajdował się okazały posąg cesarza w ubiorze wojskowym, który dopiero po roku 392 n.e. został usunięty przez chrześcijan. 4 grudnia 1587 roku zastąpiono go wykonanym przez Giacomo della Porta (1540-1602) posągiem świętego Piotra umieszczonym tam na polecenie papieża Sykstusa V (1521-1590). 

Całość konstrukcji (bez posągu) ma wysokość prawie 40 m, sam trzon kolumny - niecałe 27 m. Wykonany jest on z 17 kamiennych bębnów z marmuru kararyjskiego. Wewnątrz znajdują się spiralne schody o 185 marmurowych stopniach, wychodzące z pomieszczenia piedestału i prowadzące na szczytową platformę widokową; klatkę schodową oświetlają 43 wąskie okna. Piedestał jest sześcianem o boku 5,5 metra. Zasadniczą ozdobę tego pomnika stanowi fryz reliefowy w postaci spiralnej wstęgi opasującej kolumnę w 23 zwojach. W 155 scenach przedstawiono na nim wydarzenia z dwóch wojen z Dakami. Serpentyna płaskorzeźb to tak zwana opowieść kontynuacyjna, w której nie ma przerw między kolejnymi scenami. Sam cesarz pojawia się w nich 90 razy. Wstęga długości niemal 200 metrów, w części najniższej ma tylko 89 centymetrów szerokości i stopniowo rozszerza się ku górze, gdzie osiąga 125 centymetrów. Zabieg ten z daleka stwarza złudzenie oglądania ok. 2500 postaci jednakowej wielkości (wysokości) we wszystkich wyobrażonych scenach. Relief będący przykładem sztuki pseudohistorycznej o funkcjach politycznych, zarazem uznawany jest za jeden z najwspanialszych przykładów rzeźby z okresu cesarstwa rzymskiego.

Kolumna Trajana i kościół Matki Bożej Loretańskiej. W 1500 roku rzymski cech piekarzy (Solidazio dei Fornari) uzyskał od papieża Aleksandra VI (1431-1503) małą kapliczkę. Po jej zburzeniu w 1507 roku Donato Bramante (1444-1514) rozpoczął budowę obecnego kościoła. Prace jednak wkrótce przerwano i kontynuował je dopiero od lat 20. XVI wieku Antonio da Sangallo Młodszy (1484-1546), który uważany jest za autora projektu kościoła. W 1534 roku Sangallo ukończył dolną część świątyni, którą nakryto prowizorycznym dachem. Ostatnim etapem było wzniesienie kopuły w latach 1565-1573 przez Giacomo del Duca (~1520-1604). Kościół stanowi połączenie cech manieryzmu i wczesnego baroku. Z dolnej renesansowej kondygnacji wyrasta tambur nakryty kopułą z wydatną latarnią. W ołtarzu głównym umieszczony jest obraz Matki Bożej z Loreto pochodzący z XVI wieku.

Pomnik Wiktora Emanuela II (Monumento a Vittorio Emanuele II), znany także jako Ołtarz Ojczyzny (Altare della Patria) lub Vittoriano, to neoklasycystyczny pomnik na północnym zboczu Kapitolu, przy placu Weneckim. Budowa monumentu według projektu Giuseppe Sacconiego (1854-1905) dla upamiętnienia króla Wiktora Emanuela II (1820-1878), który odegrał istotną rolę w procesie zjednoczenia Włoch rozpoczęła się w 1885 roku. W 1911 roku dokonano odsłonięcia nieukończonego jeszcze pomnika, zaś dziesięć lat później w jego centralnej części utworzono Grób Nieznanego Żołnierza. W roku 1935 wszystkie prace budowlane przy monumencie zostały zakończone, ponadto we wnętrzach budowli otwarto Centralne Muzeum Zjednoczenia Włoch. Pomnik jest popularnym obiektem turystycznym, do czego znacząco przyczynia się umieszczony na jego szczycie taras widokowy. Jest także jednym z najczęściej odwiedzanych miejsc we Włoszech. Monument pełni przy tym ważną rolę w kształtowaniu tożsamości narodowej Włochów i jest miejscem organizacji obchodów świąt państwowych. Pomnik ma 81 m wysokości i 135 m szerokości. Zajmuje powierzchnię 17 tysięcy m² i reprezentuje styl neoklasycystyczny, zaś jego ogólne formy Giuseppe Sacconi oparł na wyglądzie starogreckich budowli: Wielkiego Ołtarza Zeusa i sanktuarium Fortuny w Palestrinie. W zdobnictwie monumentu są obecne symboliczne motywy roślinne: palma (symbol zwycięstwa), dąb (symbol siły), wawrzyn (symbol wartości i zwycięskiego pokoju), mirt (symbol poświęcenia) oraz oliwka (symbol pokoju i zgody). Przy głównym wejściu na obszar budowli są umieszczone dwie fontanny będące alegorycznymi przedstawieniami mórz, z którymi graniczy obszar Włoch – po prawej stronie znajduje się wykonana przez Pietra Canonicę (1869-1959) fontanna będąca alegorią Morza Tyrreńskiego, zaś po lewej stronie będąca dziełem Emilia Quadrellego (1863-1925) fontanna reprezentująca Morze Adriatyckie. W strukturze pomnika zawarto także sześć kompozycji rzeźbiarskich stanowiących alegorię cech i wartości właściwych dla narodu włoskiego: siły, prawa, zgody, poświęcenia, czynu i myślenia (pierwsze cztery są wykonane z marmuru, dwie ostatnie z pozłacanego brązu). Ponadto na obszarze kompleksu znaleźć można cztery pozłacane posągi bogini zwycięstwa Wiktorii. W centrum całego kompleksu znajduje się konny posąg króla Wiktora Emanuela II. Za jego projekt i wykonanie w dużej mierze był odpowiedzialny Enrico Chiaradia (1851-1901), po którego śmierci prace dokończył Emilio Gallori (1846-1924). Ze względu na swoje rozmiary, formy architektoniczne i odznaczającą się na tle fasad rzymskich budynków barwę pomnik Wiktora Emanuela II jest krytykowany przez różne środowiska społeczne. Wielu mieszkańców Rzymu stosuje wobec budowli prześmiewcze określenia,"tort weselny", "maszyna do pisania" czy "proteza stomatologiczna".

Rzymski zakątek na drodze do Panteonu.

Uliczka w pobliżu Panteonu.

Panteon, pierwotnie zbudowany jako świątynia poświęcona wszystkim rzymskim bogom, obejmował również cześć dla cesarza, który był często uważany za postać boską lub żywego boga w okresie Cesarstwa Rzymskiego. Jest jedną z najlepiej zachowanych budowli z czasów starożytnego Rzymu. Pierwotnie Panteon był prostokątną świątynią ufundowaną ku czci boskich patronów Rzymu ok. roku 27 p.n.e. przez Marka Wipsaniusza Agryppę (63-12 p.n.e.) - zięcia i najbliższego współpracownika cesarza Oktawiana Augusta (63 p.n.e.-14 n.e.). Uległ on jednak zniszczeniu wskutek wielkiego pożaru Rzymu. Domicjan (51-96) odbudował świątynię, która spłonęła ponownie w roku 110. Nowy Panteon został ukończony przez Apollodorosa z Damaszku (~60~130) za panowania cesarza Hadriana (76-138) i prawdopodobnie poświęcony ok. roku, ale już w zmienionej formie - na planie okręgu. Pozostawiono jednak oryginalny, zachowany po pożarze prostokątny portyk z kolumnadą i z napisem fundacyjnym na belkowaniu frontonu, poświęconym Agryppie.

W roku 609 cesarz wschodniorzymski Fokas (~570-610) podarował Panteon papieżowi Bonifacemu IV (~550-615), który adaptował wnętrze budowli na kościół p.w. Najświętszej Marii Panny od Męczenników (Santa Maria ad Martyres). W roku 663 na polecenie cesarza Konstansa II Brodatego (630-668) zdjęto brązowe, pozłacane płytki pokrycia kopuły wykorzystując kruszec do bicia monet. Wierzch kopuły został pokryty ponownie w roku 735, kiedy papież św. Grzegorz III (?-741) zlecił pokrycie kopuły i dachu portyku Panteonu blachą ołowianą. W okresie renesansu Panteon został odnowiony. Pracami kierował Rafael Santi (1483-1520), który później został w nim pochowany. W Panteonie spoczywają również zwłoki włoskich królów Wiktora Emanuela II (1820-1878) i Humberta I (1844-1900).

Prostota i regularność budowli, piękno poszczególnych elementów, znakomity materiał konstrukcyjny, nadają całemu wnętrzu Panteonu majestatyczny charakter, mimo wielu strat i zubożeń. Budowla przetrwała w nienaruszonym stanie, jednak wnętrze zostało pokryte nowożytnym stiukiem. W kasetonach zachowały się otwory na kołki - prawdopodobnie przeznaczone do mocowania elementów z brązu lub stiuku. Wewnętrzna marmurowa okładzina zaginęła. Oryginalne pozostają kolumny, gzyms oraz znaczna część posadzki.Budynek jest rotundą o średnicy 43,6 m i takiej samej wysokości. Ma jednoprzestrzenne wnętrze, otoczone przez 7 kaplic. Obecny wystrój Panteonu to namiastka jego oryginalnej świetności. Zerwany ze świątyni brąz posłużył m.in. do odlania 60 armat i kolumn baldachimu nad ołtarzem Bazyliki św. Piotra.

Przed wejściem do świątyni znajduje się dobudowany trzyrzędowy portyk składający się z 16 kolumn w porządku korynckim, z czego 8 ustawionych jest w pierwszym rzędzie. Uważa się, że jest to pronaos. Wieńczy go fronton, pod którym, na belkowaniu widnieje inskrypcja: M AGRIPPA L F COS TERTIVM FECIT/M(arcus) Agrippa L(ucii)F(ilius) CO(n)S(ul) TERTIVM FECIT, którą można przetłumaczyć jako "Wzniesiony przez Marka Agryppę, syna Lucjusza, kiedy był po raz trzeci konsulem". Wysokość portyku wraz z tympanonem wynosi 25 m.

Panteon był największą budowlą kopułową na świecie. 42-metrowa kopuła Santa Maria del Fiore Filippo Bruneleschiego (1377- 1446) we Florencji została wybudowana na wzór tej z Rzymu. Na panteonie wzorowany jest także warszawski kościół św. Aleksandra przy placu Trzech Krzyży. Kopuła budowli odlana jest z niezbrojonego, monolitycznego betonu z centralnym otworem (oculusem) o średnicy ok. 9 m, jedynym otworem w kopule oświetlającym wnętrze. Struktura kopuły o średnicy ponad 43 m jest pozbawiona nadmiernej masy oraz usztywniona żebrami przez zastosowanie kasetonów, a masywne ściany bębna podporowego kopuły zostały usztywnione i uelastycznione (na ich ruchy od zmian termicznych) przy jednoczesnym znacznym obniżeniu ich masy poprzez regularnie rozmieszczone wnęki. Ponieważ otwór w kopule nie ma przykrycia, posadzka na środku jest lekko wklęsła z odpływem na zewnątrz do odprowadzania wód opadowych.

Promienie słońca wpadające przez oculus były interpretowane jako element monumentalnego zegara słonecznego oraz jako symboliczne nawiązanie do rytuałów cesarskich, podkreślających znaczenie Panteonu i założenia Rzymu. Szczególną rolę odgrywa data 21 kwietnia - dzień urodzin Rzymu, święta Pales, bogini pasterzy. O godzinie 12:00 tego dnia promienie słońca oślepiają wchodzących, tworząc spektakularny efekt świetlny, który sprawia, że zwiedzający traci percepcję i doświadcza mistycznej atmosfery wnętrza. Architekci mogli celowo wybrać północną orientację budynku i jego osi, aby powiązać architekturę z odniesieniami astronomicznymi i rytuałami religijnymi. Współczesne badania sugerują, że zjawisko to miało symboliczne znaczenie a wejście cesarza "razem ze słońcem" podkreślało jego boski status.

Tłumy turystów na placu przed Panteonem.

Piazza Navona to jeden z najpiękniejszych i najbardziej charakterystycznych barokowych placów w centrum Rzymu. Słynie z wydłużonego kształtu, trzech wspaniałych fontann, w tym centralnej Fontanny Czterech Rzek oraz kościoła Sant'Agnese in Agone, stanowiąc tętniące życiem serce miasta. Plac oraz jego zabudowa powstały na ruinach starożytnego stadionu Domicjana (51-96). Stadion został zbudowany na Polu Marsowym w roku 86. Przeznaczony był do rozgrywania konkurencji atletycznych typu greckiego - tak zwanych "agoni". Jego rozmiary (54 × 276 m) zostały zachowane przy projektowaniu zabudowy placu. Fragmenty ruin stadionu (część trybun) są zachowane w piwnicach budynku w północnej części placu. Nazwa placu najprawdopodobniej pochodzi od zniekształconego wyrażenia "in agone". W roku 1477 papież Sykstus IV (1414-1484) przeniósł tutaj z Kapitolu targ, który działał w tym miejscu do ok. 1867 roku. Tradycja targu jest aktualnie podtrzymywana w grudniu w formie straganów z ozdobami i upominkami świątecznymi. Kościół św. Agnieszki in Agone, widoczny w głębi zdjęcia, upamiętnia męczeństwo św. Agnieszki, ściętej w tym miejscu. Była ona nastoletnią dziewicą (w momencie śmierci miała 12, maksymalnie 13 lat), która żyła w czasach prześladowań Decjusza (III wiek) lub Dioklecjana (IV wiek). Wyrok śmierci wydano na nią za to, że po złożeniu ślubów czystości odrzuciła zaloty jednego z wysoko postawionych adoratorów, przez co została oskarżona o bycie chrześcijanką, co ostatecznie doprowadziło do skrócenia jej o głowę. Nad stworzeniem nowego kościoła w miejscu pierwotnej kaplicy pracowało kilku znamienitych architektów. Pierwszymi byli Girolamo Rainaldi (1570-1655) wraz z synem Carlem (1611-1691), którzy zaproponowali wzniesienie świątyni na planie krzyża greckiego. Zaledwie po roku, ich miejsce zajął jeden z ulubieńców papieża, Francesco Borromini (1599-1667), który przygotował całkowicie nowy projekt fasady wkomponowanej w dwa sąsiednie budynki. Po śmierci Innocentego X w 1655 roku, Borromini porzucił prace nad świątynią. W tym czasie większość fasady była już skończona, ale wciąż trzeba było dokończyć dekorowanie wnętrz. Zadanie to doprowadziła do finiszu dwójka architektów - zatrudniony już wcześniej Carlo Reinaldi oraz sam Gian Lorenzo Bernini, który pomógł zaprojektować część wnętrz oraz dokończyć prace nad górną częścią fasady.

Aktualną zabudowę Piazza Navona zawdzięcza papieżowi Innocentemu X (1574-1655), który powierzył Francesco Borrominiemu (1599-1667) sporządzenie projektu budowy pałacu i kościoła Sant’Agnese in Agone. Kościół zastąpił kaplicę z IV wieku zbudowaną w miejscu męczeńskiej śmierci św. Agnieszki (jej grób znajduje się w bazylice Sant’Agnese fuori le Mura). Budowa kościoła miała miejsce w latach 1652-1670. Nieco wcześniej, w latach 1647-1651, Giovanni Lorenzo Bernini (1598-1680) zaprojektował w centralnej części placu fontannę Czterech Rzek (Fontana dei Quattro Fiumi). Na placu umieszczono jeszcze dwie inne fontanny. Swój obecny kształt uzyskały one dopiero w XIX wieku. W południowej części placu znajduje się Fontanna Maura (Fontana del Moro) z centralna postacią Maura, zaprojektowaną przez Berniniego. Otaczają ją delfiny i inne morskie zwierzęta dodane w XIX wieku. W północnej części placu zlokalizowano Fontannę Neptuna (Fontana del Nettuno) z grupą morskich nimf. Fontannę zaprojektował Giacomo della Porta (1540-1602) w XVI wieku, a figurę Neptuna dodano w 1878 roku.

Kolorowe kamienice zbudowane dookoła placu zajęli restauratorzy i sklepy z souvenirami.

Fontanna Neptuna (Fontana del Nettuno) na Plazza Navona.

Na Piazza Navona.

Fontanna Czterech Rzek (Fontana dei Quattro Fiumi) należy do najwspanialszych wodotrysków w Rzymie i uważana jest za jeden z najważniejszych projektów barokowego artysty Giovanniego Lorenza Berniniego (1598-1680). Została ona skomponowana wokół egipskiego obelisku sprowadzonego na polecenie papieża z ruin Cyrku Maksencjusza. Cztery postacie, wraz z elementami krajobrazu w postaci palm, zwierząt symbolizują cztery rzeki z czterech kontynentów: Rio de la Plata, Dunaj, Nil i Ganges. Bernini samodzielnie wykonał większość podstawy w formie skały pokrytej egzotycznymi roślinami oraz zwierzętami. Wszystkie cztery personifikacje wielkich rzek wyszły spod ręki czterech specjalnie wyselekcjonowanych artystów.

Ciekawa jest historia związana z powstaniem Fontanny Czterecg Rzek. Otóż 1644 rok niespodziewanie zachwiał usłaną sukcesami karierę Berniniego, jednego z najbardziej utalentowanych i płodnych artystów epoki baroku. Najpierw zmarł jego patron papież Urban VIII (1568-1644), którego miejsce zajął nastawiony nad wyraz negatywnie do swojego poprzednika Innocenty X (1574-1655). Odstawił on na boczny tor wszystkich bliskich oraz ulubieńców zmarłego papieża. Ofiarą tej czystki padł również Bernini, który utracił status nadwornego architekta i rzeźbiarza papieskiego dworu, a także został wykluczony ze wszystkich przyszłych konkursów. Po jakimś czasie do uszu Berniniego dotarła wiadomość, że papież planuje przebudowę Placu Navona, który miał de facto stanowić prywatny dziedziniec rodziny Pamphili, bowiem znajdował się naprzeciw wznoszonej przez Innocentego nowej rezydencji. Głowie kościoła zależało przy tym, żeby na placu tym stanął egipski obelisk odnaleziony w kawałkach w okolicy Cyrku Maksencjusza przy Via Appia. Projekt wydał się na tyle interesujący, że Bernini od razu zapragnął podjąć się jego wykonania. Problem stanowił jednak fakt, że z powodu prywatnej niechęci Innocentego X do Urbana VIII nie dostałby on nawet szansy przedstawienia swojej wizji. Co więcej, pomimo ogłoszenia konkursu papież miał od samego początku skłaniać się ku zatrudnieniu Francesca Borrominiego (1599-1667). Ten rywalizujący z Berninim architekt przedstawił nawet wstępny projekt przebudowy placu, na samym środku którego zaproponował ustawienie fontanny składającej się z czterech postaci reprezentujących cztery rzeki. Nie ma dziś pewności w jaki sposób Bernini ostatecznie przekonał papieża do zmiany zdania i powierzenia mu wykonania projektu fontanny, gdyż istnieje kilka wersji tej historii. Według najbardziej rozpowszechnionej z nich pomógł mu w tym przyjaciel, książę Niccoló Ludovisi (1610-1664). Miał on namówić rzeźbiarza do przygotowania makiety fontanny, którą on później potajemnie dostarczy do papieskiego pałacu i postawi na trasie rytualnego spaceru głowy Kościoła. Podstęp ten okazał się skuteczny! Papież "przypadkowo" trafił na makietę, która tak bardzo go onieśmieliła, że z miejsca zrezygnował z konkursu i zlecił zadanie Berniniemu. Według innej z wersji, konkurs ostatecznie się odbył, ale swój sukces Bernini zawdzięcza bratowej papieża, Olimpii Maidalchini (1591-1657). Miała ona poradzić artyście stworzenie srebrnej makiety, podczas gdy wszyscy inny wykorzystali glinę. Następnie dostarczyła model Innocentemu X, a ten tak się nim zachwycił, że zlecenie trafiło w ręce Berniniego, a srebrne arcydzieło w podzięce otrzymała pomysłodawczyni fortelu.

Centralną część Fontanny Czterech Rzek stanowi podstawa z trawertynu, na której umieszczono egipski obelisk. Na jego szczycie umieszczono gołębia z brązu, będącego symbolem Ducha Świętego, który znajduje się również w herbie rodu Pamphili (z którego pochodził papież Innocenty X). Cokół powstał z jednego dużego bloku trawertynu przywiezionego w 1648 roku z Tivoli. Bernini pracował nad większą jego częścią przez około dwa lata nadając mu kształt skały pełnej egzotycznej roślinności oraz zwierząt. Warto też wspomnieć o mierzącym ok.16,50 m obelisku wykonanym z czerwonego asuańskiego granitu. Odnaleziono go w okolicy Cyrku Maksencjusza przy Via Appia, gdzie stanął w IV wieku. Jego wcześniejsza historia jest niestety nieznana, ale małym smaczkiem jest fakt, że wyryte na nim hieroglify nie są wcale pochodzenia egipskiego. Nanieśli je sami Rzymianie i odnoszą się one do postaci cesarza Domicjana (51-96). Najbardziej efektownymi elementami wodotrysku są personifikacje czterech wielkich rzek: Dunaju, Gangesu, Nilu oraz Rio de la Plata. Reprezentowały one wszystkie znane w tamtym czasie kontynenty oraz nawiązywały do biblijnego Raju, skąd miały wypływać cztery rzeki nawadniające cztery strony świata. Niemałym zaskoczeniem dla niektórych może być fakt, że rzeźby te nie zostały wykonane przez Berniniego. Twórca fontanny "tylko" przygotował ich projekt, a realizację zlecono czterem różnym rzeźbiarzom, którzy zakończyli swoją pracę w 1651 roku. Uosobienie Dunaju wykonał Antonio Raggi (1624-1686). Personifikacja Nilu wyszła spod dłuta Giacomo Antonia Fancelliego (1606-1674). Francesco Barrata Starszy (~1590–1666) wykonał postać symbolizującą Rio de la Plata. Ostatnia ze spersonifikowanych rzek to Ganges autorstwa Claude Poussina (?-1661).

Na Piazza Navona.

Na Piazza Navona zjedliśmy późny obiad w sympatycznej restauracji. Posiłek z widokiem na plac jest ponoć szczególnie przyjemny po zmroku, kiedy fontanny są podświetlone. Warto jednak pamiętać, że jest to miejsce bardzo turystyczne, a najlepsze knajpki znajdują się zwykle poza szlakiem wydeptanym przez zwiedzających. Małżonka zdecydowała się na jedną z rzymskich specjalności - karczochy po żydowsku (carciofi alla giudia), ja zaś zadowoliłem się klasyczną lasagną po bolońsku (lasagna bolognese) podlaną kieliszkiem chłodnego frascati.

Rankiem kolejnego dnia pojechaliśmy do bazyliki Santa Maria in Cosmedin, następnie zwiedziliśmy rzymski Kapitol, po czym udaliśmy się na zatybrzańskie wgórze Janikulum, a po powrocie nad Tyber odbyliśmy spacer w kierunku Zamku św. Anioła, skręcając w słynną Via della Conciliazione (Drogę Pojednania) wiodącą na watykański Plac św. Piotra. Dzień zakończyliśmy smaczną obiadokolacją w restauracji Tonnarello, którą gorąco polecam. Lokal cieszący się 150-letnią tradycją oferuje bardzo smaczną kuchnię, miłą obsługę, a ceny nie są zaporowe.

Nad Tybrem w okolicy Mostu Cestiusza (Ponte Cestio), znanego też pod nazwą Mostu św. Bartłomieja (Ponte San Bartolomeo). Jest to trójprzęsłowy most łączący Wyspę Tyberyjską (Isola Tiberina) z Zatybrzem (Trastevere). Most został zbudowany w ostatnich latach istnienia republiki na miejscu starszego mostu drewnianego. Wzniósł go jeden z członków rodu Cestiuszy, dokładna data budowy i fundator są jednak nieznane. Być może zleceniodawcą był Gajusz Cestiusz (?-43 p.n.e.), pochowany w rzymskiej piramidzie jego imienia. Inna teoria zakłada, że wzniósł go ojciec Gajusza, wspomniany w napisie na ww. piramidzie Lucjusz Cestiusz, w roku 46 p.n.e.

Most Cestiusza. Oryginalnie, była to budowla o długości 48 m i 8,20 m szerokości, składająca się z centralnego przęsła o rozpiętości 23,65 m i dwóch mniejszych bocznych przęseł o rozpiętości 5,80 m. Most wzniesiono z tufu i peperynu okładanych trawertynem. Budowla została odrestaurowana w 152 roku przez Antonina Piusa (86-161) i całkowicie przebudowana w IV wieku za panowania Walentyniana I (321-375), Walensa (328-378) i Gracjana (359-383). Kolejnej naprawy przeprawy dokonano w XI wieku. Pod koniec XIX wieku, w związku z pracami nad umocnieniem brzegu Tybru, część oryginalnego starożytnego mostu została rozebrana. W trakcie dokonanej w latach 1888-1892 przebudowy zachowano z niego jedynie centralne przęsło, po czym, częściowo z wykorzystaniem pierwotnego materiału, wzniesiono dwa całkowicie nowe przęsła boczne odpowiadające mu rozpiętością. Po przebudowie most liczy obecnie 80,40 m długości i w około ⅔ jest konstrukcją nowożytną.

Nad Tybrem w drodze do Bazyliki Santa Maria in Cosmedin. Na zdjęciu widoczny jest dwuprzęsłowy Most Fabrycjusza (Ponte Fabricio), łączący Wyspę Tyberyjską z centrum miasta. Został on zbudowany w 62 roku p.n.e. przez Lucjusza Fabrycjusza, urzędnika odpowiedzialnego za nadzór nad drogami (curator viarum). Jest najlepiej zachowanym mostem rzymskim z czasów starożytnych. Most ma 62 m długości oraz 5,50 m szerokości. W masywnym środkowym filarze znajduje się półkoliście zamknięty od góry przelotowy otwór. Podobne, lecz nieco mniejsze otwory znajdowały się na zewnątrz łuków głównych przęseł. Zostały zlikwidowane podczas późniejszej budowy umocnień brzegowych Tybru. Most wzniesiony został z tufu i peperynu i obłożony z zewnątrz trawertynem. W okresie średniowiecza most prowadził do rzymskiego getta, dlatego nazywano go także Mostem Żydowskim (Pons Iudaeorum). W głębi widoczny jest także budynek rzymskiej synagogi, należącej do gminy uważanej za najstarszą na świecie wspólnotę diaspory żydowskiej. Niestety, na jej zwiedzenie nie starczyło nam czasu.

Bazylika Santa Maria in Cosmedin została zbudowana na terenie starożytnego Forum Boarium. Kościół używany jest przez melchitów (członków jednego z greckich kościołów wschodnich). W VIII wieku w odniesieniu do tego kościoła używane było określenie Kosmidion, z czasem zastąpione przez pochodzące od niego Cosmedin. Pochodzenie tego określenia jest niejasne - może wiązać się z greckim wyrazem oznaczającym coś pięknego, co miałoby się odnosić do bogatej dekoracji wnętrza kościoła, bądź też z klasztorem Kosmidion w Konstantynopolu, który był poświęcony świętym Kosmie i Damianowi. Pierwotny, znacznie mniejszy i skromniejszy budynek kościoła pochodził z VI wieku i wzniesiony został prawdopodobnie na ruinach rzymskiej świątyni Herkulesa. Dwa wieki później papież Hadrian I (?-795) dokonał jego renowacji i rozbudowy. Powodem tych zmian było przekazanie kościoła mnichom, którzy uciekając przed prześladowaniami w Grecji, szukali schronienia w Rzymie. Świątynia ucierpiała w 847 roku podczas trzęsienia ziemi. Jej restaurację zlecił papież Mikołaj I Wielki (~820-867)). Ponownie zniszczenia dotknęły bazylikę podczas najazdu Normanów w 1084 roku. Kolejną renowację zlecił Kalikst II (~1050-1124) w 1123 roku. Wzniesiona została wówczas imponująca dziewięciokondygnacyjna dzwonnica w stylu romańskim, wznosząca się na wysokość ponad 34 m, a w przedniej części świątyni powstał portyk. Ok. 1300 roku przeprowadzono kolejną renowację, która zaowocowała przebudową fasady. W średniowieczu kościół zaczął pełnić funkcję kościoła parafialnego. W 1718 roku została przeprowadzona gruntowna renowacja przez Giuseppe Sardiego (1624-1699), wnętrze zyskało wówczas barokowe dekoracje oraz powstała nowa barokowa fasada. Obecny wygląd fasady jest wynikiem renowacji autorstwa Giovanniego Battisty Giovenale (1849-1934) zakończonej w 1899 roku. Usunięto wówczas również barokowe detale z wnętrza kościoła.

Fontanna Trytonów (Fontana dei Tritoni) na dawnym Forum Boarium. Podczas przebudowy placu przed kościołem Santa Maria in Cosmedin papież Klemens XI (1705-1774) chciał pozostawić swój ślad w tej części miasta, budując fontannę kilka kroków od Świątyni Herkulesa Zwycięzcy. W 1717 roku położono kamień węgielny pod fontannę. Projekt powierzono architektowi Carlo Francesco Bizzaccheriemu (1656-1721), który czerpał inspirację, zarówno pod względem tematyki, jak i stylu, z Fontanny Trytona Gian Lorenza Berniniego (1598-1680) na Piazza Barberini. W hołdzie patronowi, główny basen fontanny zaprojektowany został jako ośmiokąt o wklęsłych bokach, nawiązujący do ośmioramiennej gwiazdy z herbu rodu papieża - Albanich. W basenie, na szczycie dużej, centralnej skały ozdobionej kępami roślinności, dwa klęczące trytony, wyrzeźbione przez Francesca Morattiego (1669-1719), podtrzymują dużą muszlę, służącą jako basen. Na zewnętrznej krawędzi basenu znajdują się dwa kolejne herby rodu Albani, a z jego środka tryska woda.

Świątynia Herkulesa Zwycięzcy, nazywana także Rotundą Herkulesa Zwycięzcy to świątynia rzymska na dawnym Forum Boarium w pobliżu Tybru. W przeszłości często mylono ją ze świątynią Westy. Ostatecznie jednak za sprawą napoleońskiego prefekta Rzymu, Camille'a de Tournon (1778-1833), udało się poznać faktycznego patrona. Świątynia datowana jest na lata ok. 140-120 p.n.e. Powstała przypuszczalnie z inicjatywy Scypiona Afrykańskiego Młodszego (185-129 p.n.e.) i Lucjusza Mummiusza Achajskiego (~193~140 p.n.e.). Wzniesiona z marmuru budowla posadowiona jest na krepidomie wykonanej z tufu. Nadano jej formę tolosu, otoczonego perystazą liczącą dwadzieścia kolumn w porządku korynckim, mierzących 8 metrów wysokości. Perystaza nakryta jest kasetonowym sufitem. Cella ma 20 metrów średnicy. Wewnątrz przypuszczalnie znajdował się posąg Herkulesa.Co ciekawe, ugruntowało się przekonanie mówiące, że do świątyni nie wlecą żadne muchy, ani nie wejdą żadne psy – wynika to zapewne z faktu, że było to miejsce święte, a Forum Boarium, na którym znajdowała się budowla było miejscem targu bydła. W 1132 roku świątynię zamieniono w kościół p.w. św. Szczepana, znany jako Santo Stefano alle Carozze. W XVIII wieku otrzymał on wezwanie św. Marii Słonecznej (Santa Maria del Sole). Zniszczono wówczas nakrywającą pierwotnie budynek kopułę, zastępując ją istniejącym do dzisiaj stożkowatym dachem. Obiekt antyczny odrestaurowano w roku 1996. Atrybucja świątyni, przypisanej po raz pierwszy Weście przez Flavio Bondiego (1392-1463) w XV wieku okazała się błędna i była później podważana przez wielu badaczy. Najprawdopodobniej był to przybytek Herkulesa z przydomkiem Olivarius, opiekującego się producentami oraz handlarzami oliwy, co akceptuje dzisiaj większość uczonych.

W lewym końcu narteksu Bazyliki Santa Maria in Cosmedin znajdują się słynne Usta Prawdy (Bocca della Verità) - starożytny marmurowy medalion z rzeźbioną twarzą brodatego mężczyzny z otworem w miejscu ust. Wiek tego zabytku szacowany jest na ponad 2000 lat. Maszkaron o średnicy ok. 175 cm, od pierwszej połowy XVII wieku umieszczony jest w przedsionku świątyni. Co do jego pochodzenia i funkcji istnieje wiele przypuszczeń i hipotez. Według nich mógł służyć jako:

- miejsce składania przysięgi;
- pokrywa wejścia do antycznego wodociągu w pobliżu świątyni Herkulesa;
- fragment fontanny;
- pokrywa studni w świątyni Eskulapa;
- pokrywa kolektora wody deszczowej w jednej ze świątyń.

Uważa się, że medalion przedstawia oblicze bóstwa, którego dotąd jednoznacznie nie zidentyfikowano.

Usta Prawdy pojawiły się w komedii romantycznej "Rzymskie wakacje" (Roman Holiday) z 1953 roku z udziałem Audrey Hepburn (1929-1993) i Gregory’ego Pecka (1916-2003), gdzie w jednej ze scen aktor wkłada w usta dłoń, udając następnie, że została mu odgryziona. Gest ten powtarzają dziś wszyscy turyści odwiedzający bazylikę Santa Maria in Cosmedin. Nie odmówiliśmy sobie tego i my. Umowna nazwa maszkaronu - Usta Prawdy (Bocca della Verità) - pochodzi z późnego średniowiecza. Określenia tego używano wtedy dla publicznych skrzynek na listy, gdzie anonimowo można było pozostawić wiadomości o grzesznych występkach sąsiadów. Według ówczesnej legendy temu, kto składając fałszywe świadectwo włożył swą dłoń do ust maszkaronu, odgryzał on kończynę. W średniowieczu przy rzeźbie wykonywano podobno wyroki poprzez ucięcie ręki jako karę za kłamstwo lub zdradę.

Kościół Santa Maria in Cosmedin ma układ bazylikowy, z nawą główną i dwiema nawami bocznymi. Na końcach wszystkich trzech naw są absydy wewnętrzne. Wzdłuż lewej nawy znajdują się trzy zewnętrzne kaplice. W ściany kościoła wmurowane są starożytne kolumny, będące pozostałościami dawniejszej budowli stojącej na tym miejscu, dwie z tych kolumn są przy wejściu. Po obu stronach wejścia znajdują się duże czarne granitowe kamienie, będące starożytnymi wzorcami wagowymi. Podłoga bazyliki zdobiona jest posadzką w stylu wykształconym przez średniowiecznych kamieniarzy z rou Cosmatich (tzw. cosmatesco). W środku nawy głównej znajduje się wydzielone miejsce przeznaczone dla śpiewaków liturgicznych, tzw. schola cantorum. Poziom podłogi tego obszaru jest o jeden stopień wyższy niż pozostałej części nawy, ponadto sama podłoga ma bardziej skomplikowane zdobienie. Od strony ołtarza schola ma przegrodę, składającą się z poziomej marmurowej belki, biegnącej przez szerokość nawy i wspartej na wąskich kolumnach.

We wnętrzu Bazyliki Santa Maria in Cosmedin.

Krypta Hadriana w bazylice Santa Maria in Cosmedin to VIII-wieczne podziemne pomieszczenie pod ołtarzem, utworzone przez papieża Hadriana I (?-795) ok. 782 roku do przechowywania relikwii przeniesionych z rzymskich katakumb. Ma formę małej bazyliki z niszami i marmurowymi półkami.

Po zwiedzeniu bazyliki Santa Maria in Cosmedin podjechaliśmy autobusem na plac d'Aracoeli położony u stóp Kapitolu. Ze Wzgórzem Kapitolińskim związana jest najstarsza legenda Rzymu. To właśnie u jego stóp, w jednej z pobliskich zatoczek Tybru, wilczyca znalazła koszyk z bliźniętami Romulusem i Remusem. Jak pisze rzymski historyk Tytus Liwiusz (59 p.n.e.-17 n.e.), byli oni wnukami króla Numitora, władcy Alba Longa (dzisiejszego Castel Gandolfo), odsuniętego od władzy w wyniku zamachu stanu. Jego córka Rea Sylwia została zmuszona do przyjęcia ślubów Westalki i życia w celibacie. Nie dotrzymała jednak obietnicy i powiła Romulusa i Remusa, których ojcem miał być bóg Mars. Gdy samozwańczy król Amuliusz dowiedział się o tym, nakazał utopić dzieci w rzece. Los chciał jednak, że koszyk z chłopcami ugrzązł w jednej zatoczek Tybru, gdzie znalazła ich wilczyca, zwabiona dziecięcym płaczem. Karmiła ona bliźnięta własnym mlekiem, aż do chwili gdy zabrał ich do siebie pewien pasterz. PO latach Romulus i Remus przywrócili na tron swego dziadka. Sami natomiast udali się na poszukiwanie miejsca do założenia własnej osady. Wybór ich padł na Palatyn, skąd wzięło początek Wieczne Miasto. Na zdjęciu widzimy schody prowadzące z placu d'Aracoeli na Kapitol.

Kapitol (Campidoglio) to wzgórze o dwóch wierzchołkach, położone na północny zachód od Palatynu i Forum Romanum. Nie należało ono do pierwotnej osady palatyńskiej. Według tradycji, po osiedleniu się Latynów na Palatynie, a Sabinów (Kwirytów) na Kwirynale, Kapitol został wybrany na miejsce wzniesienia zamku na wierzchołku północnym oraz głównej świątyni na wierzchołku południowym. Nawet dziś trudno jest oprzeć się majestatowi Kapitolu - najświętszego z siedmiu wzgórz, na którychg zbudowano Wieczne Miasto. Szczyt schodów prowadzących na Wzgórze Kapitolińskie wieńczą, widoczne na zdjęciu, olbrzymie posągi greckich herosów Kastora i Polluksa, którzy - według legendy - pomogli Rzymianom zwyciężyć Latynów w bitwie nad jeziorem Regillus ok. 496 roku p.n.e.

U stóp Kapitolu kończyła się Via Sacra. Od początków Rzymu Kapitol był twierdzą, sanktuarium oraz symbolem miasta. Stała na nim świątynia triady bóstw (Jowisza Kapitolińskiego, Junony i Minerwy), której wzniesienie tradycyjnie przypisywano królowi Tarkwiniuszowi Starszemu, panującemu w latach 617-578 p.n.e. Poświęcenia sanktuarium dokonał jednak dopiero w roku 509 p.n.e. konsul Marcus Horatius. W świątyni przechowywano księgi sybillińskie. Nowo wybrani konsulowie składali w niej ofiary przed objęciem urzędowania, a wodzowie odbywający triumf składali ofiary Jowiszowi. Oprócz głównej świątyni znajdowały się na Kapitolu przybytki innych bóstw. U stóp wzgórza, od strony wschodniej, znajdowało się także tabularium (obecnie znajduje się tam Pałac Senatorów), a od strony południowo-wschodniej Skała Tarpejska (saxum Tarpeium) - miejsce straceń w czasach republiki rzymskiej. Widoczny na zdjęciu jest Pałac Senatorów (Palazzo del Senatori) - jeden z trzech pałaców na Placu Kapitolińskim. Budynek pałacu zaprojektował po śmierci Michała Anioła (1475-1564) Giacomo della Porta (1533-1602). Jest on obecnie siedzibą Rady Miejskiej. Fasadę zdobią dwuspadowe schody, dzieło Michała Anioła, pod którymi otwiera się nisza z posągiem bogini Romy trzymającej w ręku kulę, symbol panowania Rzymu nad światem. Po jej obu stronach stoją rzeźby przedstawiające rzeki Nil i Tybr (pierwotnie Tygrys). Z tyłu wystrzela w niebo szesnastowieczna kampanila, zbudowana przez Martina Longhiego Starszego (1534-1591).

Ozdobą Pałacu Senatorów jest wieża zegarowa zwana Kapitolińską. W średniowieczu Kapitol na tyle podupadł, że wypasano na nim owce. W 1143 roku przeniesiono tam jednak zarząd miejski nowopowstałej "Republiki Rzymskiej". Zbudowano pałac przeznaczony dla obrad senatu, oraz Pałac Konserwatorów (Palazzo dei Conservatori), w którym urządzono siedzibę sądu. W roku 1471 papież Sykstus IV (1414-1484) podarował Kapitol miastu i umieścił w Pałacu Konserwatorów część zbiorów pochodzących z Pałacu Laterańskiego, dając początek Muzeum Kapitolińskiemu. Rozwiązanie urbanistyczne wejścia i całego Placu Kapitolińskiego zostało zaprojektowane w 1536 roku przez Michała Anioła (1475-1564). Plac zyskał bardziej regularny kształt trapezu, ujednolicono elewacje budynków. Rozpoczętą przebudowę kontynuowali po śmierci Michała Anioła, Giacomo della Porta (1540-1602) i Girolamo Rainaldi (1570-1665). Prace zakończono dopiero pod koniec XVII wieku, wprowadzając nieco zmian do renesansowych założeń. Plac wyłożony jest kamienną kostką, której białe kamienie na ciemnym tle tworzą gwiazdę.

Pośrodku Placu Kapitolińskiego ustawiono starożytny konny pomnik cesarza Marka Aureliusza (121-180), pochodzący z II wieku. W roku 1981 oryginał pomnika przeniesiono do Pałacu Nowego dla przeprowadzenia prac konserwatorskich, a na placu ustawiono jego kopię.

Pomnik Marka Aureliusza wykonany został przez anonimowego rzymskiego artystęw 175 roku z brązu pokrytego częściowo złotem. Jest to jedyny zachowany antyczny pomnik konny. Był inspiracją dla licznych pomników konnych w późniejszych epokach, głównie w renesansie i klasycyzmie (m.in. pomnika Gattamelaty w Padwie czy pomnika księcia Józefa Poniatowskiego w Warszawie). Kwestia jego pierwotnego usytuowania nie jest rozstrzygnięta. Prawdopodobnie stał na Forum Romanum albo na Piazza Colonna. Wiadomo, iż na ziemiach cesarstwa często odlewano i stawiano konne posągi władców, jednakże ze względu na pogański charakter w średniowieczu systematycznie je niszczono. Pomnik Marka Aureliusza ocalał, ponieważ w średniowieczu postać tę utożsamiano z Konstantynem I Wielkim (~272–337), który proklamował swobodę wyznawania chrześcijaństwa.

W VIII wieku na życzenie papieża posąg został ulokowany na terenie papieskiej rezydencji na Lateranie. W roku 1538 na polecenie papieża Pawła III (1468-1549) przeniesiono go na Plac Kapitoliński, który wraz z otaczającą zabudową zaprojektował Michał Anioł (1475-1564). Artysta ten wykonał również postument pod statuę. Pomnik konny Marka Aureliusza obrazuje autorytet, siłę i boski wymiar rzymskiego imperatora. Cechy te podkreślono poprzez ponadnaturalną wielkość jeźdźca, reprezentacyjność postaci i symboliczny gest. Towarzyszy on tzw. adlocutio, czyli uroczystemu przemówieniu cesarza rzymskiego do oddziałów wojskowych. Rzeźbiarz chciał ukazać cesarza jako zwycięzcę i wojennego herosa, choć pomnikowej postaci władcy brak jakiegokolwiek uzbrojenia, a rząd koński jest niekompletny.

W miejscu świątyni Junony już w VI wieku zbudowano kościół Matki Bożej na Kapitolu (Santa Maria in Capitolio). W X wieku był w posiadaniu zakonu benedyktynów, którzy obok zbudowali opactwo. W 1250 roku kościół został przebudowany i otrzymał wezwanie Matki Bożej Ołtarza Niebiańskiego (Santa Maria in Aracoeli). Obecny kościół został zbudowany przez franciszkanów w XIII wieku prawdopodobnie wg projektu Arnolfo di Cambio (~1240-1302). Został konsekrowany w 1268 roku, jednak nadal trwały prace nad jego ukończeniem. W roku 1348 Cola di Rienzo (1313-1354) ufundował schody jako wotum dziękczynne dla Matki Bożej za powstrzymanie epidemii dżumy. Schody zaprojektował Lorenzo di Simone di Andreozzo. Przebudowa kościoła miała miejsce w latach 1467-1472. W latach 1534-1549 dodano zakrystię i obecnie istniejącą dzwonnicę. Z kolei w 1564 roku wyburzono absydę zdobioną malowidłami Pietro Cavalliniego, usunięto schola cantorum oraz przebito nowe wejście boczne. Z kolei w 1689 roku podczas renowacji zaślepiono niektóre okna oraz zmieniono dekorację nawy głównej. W 1412 roku w gzymsie świątyni zainstalowano zegar, który następnie w 1728 roku został przesunięty na środek fasady, a w 1806 został usunięty. Kościół jest bazyliką podzieloną kolumnami ze starożytnych budowli na trzy nawy. Złocony sufit pochodzi z XVI wieku. Świątynia znana jest jednak przede wszystkim z Santo Bambino - XV-wiecznej figurki Dzieciątka Jezus. Według tradycji, była ona wyrzeźbiona z drzewa oliwnego, pochodzącego z Ogrójca. Aktualnie w kościele wystawiona jest kopia, oryginał został skradziony w 1994 roku.

Spod Kapitolu przejechaliśmy autobusem przez Zatybrze na Wzgórze Janikulum (Gianicolo) Na jego szczycie stoi pomnik Giuseppe Garibaldiego (1807-1882) widoczny na zdjęciu. Mimo że wzgórze jest jednym z najwyższych w granicach dzisiejszego Rzymu, nie jest zaliczane do historycznych siedmiu wzgórz; leży bowiem na zachód od Tybru i poza murami starożytnego miasta. W V wieku p.n.e. wzgórze należało do etruskiego miasta Weje, z którym Rzym prowadził swe pierwsze wojny. W latach 406-396 p.n.e. Rzymianie oblegali Weje, co zakończyło się zdobyciem i zburzeniem miasta. Jedna z bitew stoczona została na stokach Janiculum. Pomnik Giuseppe Garibaldiego to brązowa statua jeźdźca, umieszczona na marmurowej podstawie zdobionej allegorycznymi postaciami reprezentującymi Europę i Amerykę. Pomnik został poświęcony w 1895 roku, aby uczcić 25. rocznicę włączenia Rzymu do Królestwa Włoch. Cztery brązowe płaskorzeźby na postumencie pokazują kluczowe momenty walki o włoską jedność. Po Traktacie Laterańskim z 1929 roku posąg został obrócony, aby koń patrzył na Rzym zamiast na Watykan. Autorem pomnika jest Emilio Pasquale Gallori (1846-1924).

Pomnik Konstantego Garibaldiego (1890-1915), wnuka Giuseppe Garibaldiego, syna gen. Ricciottiego Garibaldiego (1847-1924) i Harriet Constance Hopcraft (1853-1941), ustawiony na wzgórzu Janikulum. Był on włoskim wojskowym. Walczył jako ochotnik w I wojnie światowej po stronie francuskiej. Zginął podczas walk w lesie Argonne weFrancji.

Panorama Rzymu ze Wzgórza Janikulum.

Sympatyczny mały samochodzik na Wzgórzu Janikulum.

Dawny kompleks szpitalny Santo Spirito in Sassia to jeden z najstarszych szpitali w Europie. Jego początki sięgają 727 roku, gdy saski król Ina założył ”Schola Saxonum”, aby zapewnić schronienie pielgrzymom podążającym do grobu apostoła Piotra. Szpital został założony, aby wspierać biednych, chorych i porzucone niemowlęta. Kaplice Sykstyńskie (Sistine Corses) zostały wzniesione na polecenie papieża Sykstusa IV (1414-1484) della Rovere w drugiej połowie XV wieku. Konstrukcja ma 120 metrów długości i 13 metrów szerokości. Kaplice pierwotnie służyły jako szpital, a od XVII wieku jako lazaret. Kaplice połączone są ośmiokątną wieżą-latarnią, pod którą można podziwiać jedyne rzymskie dzieło Andrei Palladia (1508-1580) - eleganckie cyborium zwieńczone dwoma puttami, przypisywane również Andrei Bregno (1418-1503), który stworzył dwa majestatyczne portale wejściowe. W kolejnych stuleciach kompleks szpitalny rozwijał się dalej, wraz z budową Aleksandryjskiej Sali Szpitalnej, w której obecnie mieści się Muzeum Historii Sztuki Medycznej.

Rzeźba Jezusa-Żebraka, której autorem jest kanadyjski artysta Timothy Paul Schmalz, zainspirowana wersetem z ewangelii św. Mateusza "Byłem nagi, a przyodzialiście Mnie; byłem chory, a odwiedziliście Mnie; byłem w więzieniu, a przyszliście do Mnie", umieszczona w pobliżu szpitala przy ulicy Lungotevere in Sassia.

Most św. Anioła (Ponte Sant'Angelo) – pięcioprzęsłowy most nad Tybrem w centrum Rzymu, przy Zamku Świętego Anioła. Oddany w 134 roku n.e. most został zbudowany przez cesarza Hadriana (76-138) jako dojście do wzniesionego na prawym brzegu Tybru cesarskiego mauzoleum. Nazywano go początkowo mostem Eliusza (Pons Aelius) lub mostem Hadriana (Pons Hadriani). Był to wówczas najwspanialszy most rzymski, starannie wykończony i bogato zdobiony. Nazwa mostu została zmieniona na obecną podczas pontyfikatu Grzegorza I (~540-604), jednocześnie z przemianowaniem Mauzoleum Hadriana na Zamek Świętego Anioła.

Zamek Świętego Anioła (Castel Sant’Angelo) lub Mauzoleum Hadriana - grobowiec cesarza Hadriana, jego rodziny oraz następców, znajdujący się na prawym brzegu Tybru, w pobliżu Watykanu. Więcej informacji o nim, jak i Moście św. Anioła, przekażę w kolejnej i ostatniej relacji z naszego pobytu w Rzymie.

Via della Conciliazione (Droga Pojednania) to jedna z ulic w Rzymie, łącząca Plac Świętego Piotra z Zamkiem Świętego Anioła. Ostateczny kształt dzisiejszej zabudowie ulicy nadano w latach 1936-1950 według projektu architektów Marcello Piacentiniego (1881-1960) i Attilio Spaccarelliego (1890-1976). Sprzyjające warunki do uporządkowania terenu i nadania nowego wyglądu ulicy zaistniały po podpisaniu Traktatów Laterańskich w 1929 roku. W rou 1950 zainstalowano dwa szeregi lamp ulicznych z okazji roku jubileuszowego.

Na Via della Conciliazione. Przy ulicy tej mieści się wiele sklepów z pamiątkami i dewocjonaliami, kawiarni, restauracji, a także wiele przedstawicielstw państw przy Stolicy Apostolskiej.

Na Via della Conciliazione.

Taryfy rzymskich taksówek, umieszczane na drzwiach pojazdu.

Późny obiadek w restauracji "Tonnarello - San Pietro" w pobliżu Watykanu. 

Nel :

Doczytałam  za jednym zamachem. Czytając twoje opowieści i oglądając fotki  i  i mi sie zatęskniło za Rzymem, za włoczęgą po tym niesamowitym mieście.

Faktycznie , tam chyba zawsze są tłumy niestety.

Ja byłam dawno , dawno temu w okresie świąt Wielkanocnych. Pamiętam,że niesamowittym przeżyciem było uczestnictwo w Drodze Krzyżowej celebrowanej przez papieża  przy Koloseum, które było pięknie oświetlone . Była jakaś magia w tym wydarzeniu 

Ja byłem w Rzymie kilka razy. Pierwszy raz jeszcze w czasach studenckich (miałem praktykę AIESEC w Turynie i 2 tygodnie z trzymiesięcznego pobytu poświęciłem na podróż po Włoszech - od Turynu do Neapolu). Chociaż turyści zawsze byli obecni w Wiecznym mieście, to jednak było ich dużo, dużo mniej niż obecnie. Do wielu obiektów można było wejść bezpłatnie i nie trzeba było stać w kolejkach. Ale - jak mówią Czesi - to se uż ne vrati...

W ostatni dzień naszego pobytu Rzym zafundował nam piękną, słoneczną i niemal letnią pogodę z temperaturą ok. +27-28°C. Tego dnia nie forsowaliśmy się zbytnio i program zwiedzania ograniczył się do okolic Watykanu i Zamku św. Anioła. Wieczorem, na zakończenie pobytu udaliśmy się na mszę do Bazyliki św. Piotra, a następnego dnia wróciliśmy do Polski.

Na Via della Conciliazione łączącej stolicę Włoch z Państwem Watykańskim. Biegnąca od Zamku Świętego Anioła do Placu Świętego Piotra ulica kończy się na Piazza Pio XII (Placu Piusa XII), gdzie cienka linia rzymskiego trawertynu, pochodzącego z pobliskich kamieniołomów Tivoli, wyznacza granicę między Włochami a Watykanem. Ulica jest jednym z najbardziej kontrowersyjnych i ostro krytykowanych projektów urbanistycznych XX wieku. Została zaprojektowana przez architektów Marcello Piacentiniego (1881-1960) i Attilio Spaccarellego (1890-1976), powstała w 1936 roku w wyniku rozbiórki tzw. "Spina di Borgo", po oficjalnym pojednaniu Królestwa Włoch ze Stolicą Apostolską, co nastąpiło na mocy Traktatów Laterańskich z 11 lutego 1929 roku. Ulica została oficjalnie oddana do użytku 16 września 1937 roku decyzją gubernatora Rzymu, Piera Colonny (1891-1939). Ukończono ją z okazji Jubileuszu 1950 roku, instalując dwa rzędy latarni w kształcie obelisków.

Budowa Via della Conciliazione przekreśliła barokowy pomysł Giovanniego Lorenza Berniniego (1598-1680), który stworzył sugestywną grę perspektyw, umieszczając na osi byłej Via di Borgo Nuovo brązowe drzwi prowadzące do Scala Regia (Schodów Królewskich) - monumentalnych, barokowych schodów zaprojektowanych w latach 1663-1666, łączących Pałac Apostolski z Bazyliką św. Piotra i stanowiących reprezentacyjne wejście do niej. Interwencja związana z budową ulicy spowodowała utratę znacznej części tkanki miejskiej dzielnicy Borgo, m.in. wyburzenie Palazzo dei Convertendi, Palazzo Jacopo da Brescia, Palazzo del Governatore, Palazzo Alicorni, Palazzo Rusticucci-Accoramboni i kościoła San Giacomo a Scossacavalli. Palazzo dei Convertendi, Palazzo Jacopo da Brescia, Palazzo Alicorni i Palazzo Rusticucci zostały odbudowane mniej lub bardziej swobodnie, włączając elementy zburzonych budynków. Dawny kościół San Lorenzo in Piscibus przeszedł radykalne przekształcenia i został wkomponowany w nowe budynki, natomiast Oratorium Santa Maria Annunziata w Borgo (La Nunziatina) zostało przebudowane. Niektóre elementy dekoracyjne z utraconych budynków zostały ponownie wykorzystane w nowych budynkach lub przeniesione w inne miejsce. Ogólny styl nowych budynków odzwierciedlał uproszczony neoklasycyzm Piacentiniego.

Kościół Santa Maria in Traspontina przy Via della Conciliazione. Pierwszy kościół pod tym wezwaniem powstał za pontyfikatu papieża Hadriana I (?-795) w drugiej połowie VIII wieku. w nieco innym miejscu, bliżej zamku św. Anioła i mostu o tej samej nazwie. Właśnie od bliskości mostu św. Anioła wzięło się wezwanie kościoła (in Traspontina). W 1484 roku przy kościele zostali osadzeni karmelitanie, którzy mieli ożywić podupadający kościół. W związku z rozbudową fortyfikacji zamku św. Anioła kościół karmelitów został wyburzony i wzniesiony na nowo na obecnym miejscu w 1566 roku. Autorem projektu obecnego barokowego kościoła był architekt Giovanni Sallustio Peruzzi (1511/1512-1572). Z bogatego wystroju i wyposażenia kościoła wyróżnia się ołtarz główny zaprojektowany przez Carlo Fontanę (1634/1638-1714) w 1674 roku. Ołtarz posiada formę baldachimu wspartego na jońskich kolumnach i podtrzymywanego przez rzeźby aniołów.

Kościół Santo Spirito in Sassia. Świątynia ta jest kościołem rektoralnym parafii Santa Maria in Traspontina oraz od 1991 roku kościołem tytularnym, ustanowionym przez papieża Jana Pawła II (1920-2005). Określenie "in Sassia" związane jest ze społecznością saską, która osiedliła się w tej okolicy już w VIII wieku. Na terenie hospicjum dla pielgrzymów, ufundowanego przez króla Wessexu Ine (?-726) w VIII wieku, istniał kościół dedykowany Matce Bożej (Sanctae Mariae Saxonum). W IX wieku, za pontyfikatu Leona IV (?-855), odbudowano go po pożarze, który strawił całą dzielnicę. W 1208 roku zmieniono dedykację świątyni na Ducha Świętego. Kościół odnowiono za pontyfikatu Sykstusa IV (1414-1484) z okazji Roku Jubileuszowego 1475. Kolejne zniszczenie świątyni nastąpiło w czasie Sacco di Roma w 1527 roku. Kościół odbudowano według projektu Antonio da Sangallo (1484/1485-1546) w latach 1538-1545. Dzieło wsparł finansowo późniejszy patriarcha Aleksandrii Giulio Cesare Gonzaga di Novellara (1505-1550). Purpurat ten został pochowany na terenie kościoła. Pracami przy fasadzie w latach 1585-1590 kierował Ottaviano Mascherino (1536-1606). Ma dwie ona kondygnacje. Na pierwszej umieszczono sześć pilastrów, podtrzymujących belkowanie z pustym fryzem. W każdej ze stref bocznych między pilastrami znajduje się pusta nisza z konchą w kształcie muszli. Drugie piętro ma cztery pilastry w tym samym stylu co dolne, podtrzymują one kolejne belkowanie zwieńczone trójkątnym frontonem. W strefach bocznych znajdują się nisze takie, jak w piętrze dolnym. Strefa centralna jest zdominowana przez ogromny oculus, nad którym znajduje się ozdobny herb papieża Sykstusa V (1521-1590). Rektorem kościoła Santo Spirito in Sassia jest polski ksiądz prałat Józef Bart.

Kościół Santo Spirito in Sassia. Świątynia ma jedną nawę. W ścianach bocznych umieszczono po pięć absyd z obu boków (ze względu na dużą grubość muru ich kształt nie jest widoczny z zewnątrz). W dziewięciu z nich mieszą się boczne kaplice, natomiast w środkowej po prawej stronie znajduje się wejście boczne. Absyda na końcu nawy wchodzi w skład prezbiterium. Ściany zdobią freski takich włoskich malarzy jak: Livio Agresti (1508-1580), Giovanni Battista Lombardelli (1532-1592), Paris Nogari (~1536-1601), Gregorio Guglielmi (1714-1773) oraz obrazy Marco Pino (1521-1583), Francesco Ruviale (~1500~1565) i Jacopo Zucchi (~1540-1596). Drewniany sufit jest geometrycznie kasetonowany, został on zainstalowany za czasów papieża Pawła III (1468-1549) w latach 1534-1549. Ceglana dzwonnica jest starsza od obecnego budynku kościoła i pochodzi z czasów papieża Sykstusa IV (1414-1484). Kościół Ducha Świętego in Sassia jest jednym z kościołów tytularnych nadawanych kardynałom-diakonom. Tytuł ten został ustanowiony w 1991 roku przez Jana Pawła II (1905-2005).

Na jednej z ulic w pobliżu Watykanu.

Tyber i Most Wiktora Emanuela II (Ponte Vittorio Emmanuele II) widziane z okolic Zamku św. Anioła Castel Sant'Angelo). Most został zbudowany według projektu architekta Ennio De Rossiego w Latach 1886-1911. Ma trzy łuki o długości 110 m i jest ozdobiony na końcach wysokimi rzeżbami skrzydlatych Wiktorii oraz symbolicznymi grupami rzeźbiarskimi.

Most św. Anioła (Ponte Sant'Angelo) to pięcioprzęsłowy most nad Tybrem w centrum Rzymu, przy Zamku Świętego Anioła. Oddany do użytku w 134 roku, most został zbudowany przez cesarza Hadriana (76-138) jako dojście do wzniesionego cesarskiego mauzoleum. Nazywano go początkowo mostem Eliusza (Pons Aelius) lub mostem Hadriana (Pons Hadriani), nawiązując tym do pełnego imienia cesarza - Publiusz Eliusz Hadrian. Wzniesiona z peperynu i obłożona z zewnątrz trawertynem budowla liczyła trzy przęsła o rozpiętości ponad 18 m. Szerokość mostu wynosiła 10,5 m. Był to wówczas najwspanialszy most rzymski, starannie wykończony i bogato zdobiony.

Zamek św. Anioła widziany z Mostu św. Anioła. Po upadku zachodniego Cesarstwa Rzymskiego zaczęto używać określenia Most św. Piotra, ponieważ służył on wiernym udającym się do Bazyliki św. Piotra na Watykanie. Nazwa mostu została zmieniona na obecną podczas pontyfikatu Grzegorza I (~540-604). Ten według legendy miał dostrzec na szczycie antycznego mauzoleum Hadriana postać anioła chowającego miecz do pochwy, co miało zapowiadać koniec zarazy. Jednocześnie przemianowano wówczas Mauzoleum Hadriana na Zamek Świętego Anioła. W 1450 roku doszło do tragedii, gdy napierający tłum pielgrzymów zmierzających do Watykanu przełamał balustrady na moście. Zginęły wówczas 172 osoby. Papież Mikołaj V nakazał wybudowanie przy wejściu na most dwóch kaplic,, które miały przypominać o katastrofie. W XVI wieku na polecenie Klemensa VII (1478-1534) wyburzono te kpalice, a na moście ustawiono rzeźby św. Piotra i św. Pawła oraz dwunastu patriarchów, wykonane przez Raffaello da Montelupo (1504-1566). Usunięto je w następnym stuleciu, zastępując zamówionymi przez papieża Klemensa IX (1600-1669) figurami aniołów dłuta Giovanniego Lorenza Berniniego (1598-1680) i jego współpracowników.

Zamek św. Anioła widziany z Mostu św. Anioła. Oprócz wspomnianej wcześnie tragedii z 1450 roku, most był świadkiem także innych tragicznych zdarzeń. W XVI wieku obcięto tu nos i ucho rzymiance, która zdradzała męża. Trzy wieki później napadnięto na przechodzący tędy orszak pogrzebowy Piusa IX (1792-1878) z zamiarem wrzucenia ciała papieża do Tybru. Tymczasowym miejscem pochówku tego papieża była bazylika watykańska. W czasie jego ekshumacji mającej miejsce w 1881 roku jego przeciwnicy demonstrowali swoje niezadowolenie pod hasłem - do rzeki z papieżem kanalią. Ostatecznie ciało Piusa IX spoczęło w bazylice św. Wawrzyńca za Murami. W 1892 roku w związku z umocnieniem brzegów Tybru most przebudowano, usuwając wiodące nań rampy. Most swoją obecną pięcioprzęsłową formę otrzymał dopiero wtedy. Na szczęście, architekci zachowali starożytny wygląd, po prostu dodając dwa nowe przęsła- po jednym z każdej strony - zastępując tym wcześniejsze rampy. Z oryginalnej starożytnej konstrukcji zachowały się więc tylko trzy środkowe przęsła.

Najbardziej charakterystycznym atrybutem Mostu św. Anioła są marmurowe rzeźby dziesięciu aniołów.

Anioły trzymają w rękach narzędzia (nazywane instrumentami) związane z Męką Pańską. Są to: kolumna biczowania, bicze, korona cierniowa, chusta Weroniki, ubranie wraz z kością do gry, gwoździe, krzyż, tabliczka z krzyża (titulus), gąbka i włócznia. Posągi umieszczono na kolumnach, na których dawniej opierał się drewniany dach. Bernini samodzielnie wyrzeźbił dwie statuy (z koroną cierniową oraz z tabliczką z krzyża), a resztę wykonali jego uczniowie. Papież uznał anioły wykonane przez barokowego mistrza za tak wartościowe, że szybko podjął decyzję o zastąpieniu ich kopiami. Oryginały możemy zobaczyć w bazylice Sant'Andrea delle Fratte, gdzie umiejscowiono je po obu stronach głównego ołtarza.

Mewa nad brzegiem Tybru w okolicach Zamku św. Anioła.

Wybudowany dla cesarza Hadriana (76-138) i jego rodziny grobowiec, znany dziś jako Zamek św. Anioła, wyrasta z ogromnej bryły, na której opiera się równie potężna rotunda. Budowę mauzoleum rozpoczęto w 130 roku, za życia Hadriana, ukończono ją jednak dopiero za panowania jego następcy Antoninusa Piusa (86-161) w 139 roku. Usytuowano je na terenie ówczenych ogrodów Domicji (Horti Domitiae).

Grobowiec Hadriana wybudowany został na obłożonej z zewnątrz płytami z marmuru paryjskiego podstawie w kształcie kwadratu o boku 85 m i wysokości ok. 10 m. Na niej posadowiono wzniesione z betonu i wyłożone z zewnątrz trawertynowymi płytami cylindryczne mauzoleum, o średnicy 64 m i oryginalnej wysokości ok. 21 m, nakryte kopułą na której na warstwie ziemi posadzono drzewka cyprysowe. Kopuła ozdobiona była ustawionym na podwyższeniu, wykonanym z brązu posągiem cesarza powożącego kwadrygą. Na krawędzi ścian mauzoleum ustawiono posągi z marmuru. Ściany podstawy ozdobiono fryzem i inskrypcjami wymieniającymi pochowanych w mauzoleum członków rodziny cesarskiej. W mauzoleum pochowano Hadriana (76-138) i jego żonę Sabinę (~85-136/137), Antonina Piusa (86-161) z żoną Faustyną Starszą (98/105-140/141), Lucjusza Aeliusza (101-138), Lucjusza Werusa (130-169), Marka Aureliusza (121-180), Septymiusza Sewera (145/146-211), Julię Domnę (150/160-217), Getę (189-212) i Karakallę (188-217).

Wewnątrz mauzoleum Hadriana. Wejście do głównej części obiektu poprzedza długi korytarz, tzw. dromos, który prowadzi do zachowanych antycznych spiralnych schodów i dalej do komory grobowej.

Wewnątrz mauzoleum Hadriana. Budowla funkcję mauzoleum pełniła do 271 roku, kiedy została włączona w system murów obronnych Rzymu. Na początku V wieku, za panowania Honoriusza (384-423), została przebudowana na fortecę. W czasach króla Ostrogotów Teodoryka Wielkiego (451/455-526) zamieniono ją na więzienie. Podczas oblężenia Rzymu przez Gotów w 537 roku zniszczone zostały marmurowe rzeźby wieńczące mauzoleum.

Pod koniec VI wieku papież Grzegorz I Wielki (~540-604) przemianował budowlę na Zamek św. Anioła, aby upamiętnić ukazanie się podczas zarazy, anioła chowającego miecz na znak końca epidemii, którą interpretowano jako gniew Boży. W 608 roku papież Bonifacy IV (~550-615) na szczycie budynku wzniósł kaplicę Świętego Anioła w Niebie.

Na kolejnych, wyższych kondygnacjach zamku, w jego części muzealnej, znajdują się udostępnione zwiedzającym, dekorowane wyrafinowanymi freskami i malowidłami ściennymi, dawne papieskie pomieszczenia mieszkalne, a także korytarze i cele więzienne.

W X wieku zamek stał się własnością arystokratycznej rodziny Krescencjuszy, którzy ufortyfikowali go i wybudowali na szczycie wieżę. W okresie średniowiecza i renesansu Zamek św. Anioła służył papieżom jako więzienie i twierdza, co wiązało się z licznymi przebudowami. W 1277 roku papież Mikołaj III (1210/1220-1280) połączył zamek z Watykanem za pomocą korytarza Passetto di Borgo, istniejącego do dziś. W 1453 roku na jego murach powieszony został Stefano Porcari (?-1453) - przywódca spisku przeciw papieżowi Mikołajowi V (1397-1455), zaś podczas Sacco di Roma w 1527 roku schronił się w nim papież Klemens VII (1478-1534).

Eksponaty w części muzealnej Zamku św. Anioła.

Sala Apolla (Sala di Apollo) w Zamku św. Anioła - renesansowe pomieszczenie z XVI wieku, będące częścią apartamentów papieża Pawła III (1468-1549). Słynie z bogatych fresków autorstwa Perina del Vagi (1501-1547) i jego warsztatu. W sali tej wystawiana jest zbroja kardynała Odoardo Farnese (1573-1626).

Dziedziniec w części muzealnej Zamku św. Anioła.

Widoki z Zamku św. Anioła.

W Zamku św. Anioła znajduje się także bar serwujący zimne i gorące napoje. Można tu także zjeść pizzę, lasagne i desery. My z przyjemnością delektowaliśmy się tu zimniutkim piwkiem.

Widok Bazyliki św. Piotra z Zamku św. Anioła.

Widok Mostu św. Anioła z Zamku św. Anioła.

Na tarasie widokowym na Zamku św. Anioła. Od 1752 roku budynek zamku zdobi widoczna na zdjęciu rzeźba przedstawiająca anioła z mieczem. Brązowa statua przedstawia Archanioła Michała chowającego miecz do pochwy, co symbolizuje zakończenie zarazy w 590 roku. Rzeźba została wykonana przez flandryjskiego artystę Petera Antona von Verschaffelta (1710-1793). Upamiętnia ona legendarną wizję papieża Grzegorza I (~ 540-604).

Widok centrum Rzymu z tarasu widokowego na Zamku św. Anioła.

Spojrzenie z Zamku św. Anioła w kierunku Mostu św. Anioła.

Studzienki kanalizacyjne w Wiecznym Mieście opatrzone są starożytnym akronimem SPQR, oznaczającym Senat i Lud Rzymski (Senatus Populusque Romanum).

Podobnie, jak poprzedniego dnia, na obiad poszliśmy do restauracji "Tonnarello - San Pietro".

Tygodniowy pobyt w Rzymie zakończyliśmy mszą w Bazylice św. Piotra. Aby wejść do świątyni trzeba było przejść przez bramki z kontrolą bezpieczeństwa.

Wewnątrz Bazyliki św. Piotra.

Gwardziści szwajcarscy przed Bazyliką św. Piotra.

Mały kościół św. Anny przy jednej z bram do Watykanu jest bliski nowemu papieżowi Leonowi XIV. To właśnie tutaj Robert Francis Prevost, gdy był jeszcze kapłanem, a później kardynałem, czuł się jak w domu. Wcześniej często bywał tu także Jan Paweł II (1920-2005). Kościół w stylu barokowym, zbudowany na planie elipsy, jest znany wielu Rzymianom, którzy przez położoną obok Bramę św. Anny przechodzą na terytorium Watykanu. Wiele osób, także pielgrzymów zdążających na Plac św. Piotra wstępuje tu na chwilę modlitwy. Od 1929 roku kościołem opiekują się augustianie, zakonnicy z tego samego zakonu, z którym związany jest Leon XIV.

Przy wejściu do jednej z rzymskich restauracji.

Wieczorna msza w Bazylice św. Piotra była ostatnim akcentem naszego tygodniowego pobytu w Rzymie. Rankiem następnego dnia via Wiedeń wróciliśmy do kraju.

papuas :

dzięki za szybką relację, pełne historycznych faktów szczegółowe opisy, możliwość wspomnień znanych mi obiektów jak również poznania nowych ..  w zamku anioła np. nie byłem  

masz absolutną rację - kiedyś turystów było znacznie mniej   za pierwszym razem jeździliśmy po Rzymie autokarem, w 2000r autokar już musiał stać na parkingu, ale do bazyliki św Piotra wchodziło się bez kolejki   .. cóż przybywa chętnych turystów na oglądanie świata      i proces będzie niestety postępował

To prawda.

Piea :

tak na świeżo podpytam: jaki jest obecnie koszt biletu per capita do Kapilicy Sykstyńskiej i Koloseum? 

Bilet do Muzeów Watykańskich i Kaplicy Sykstyńskiej to 25 €, do Koloseum - nie pamiętam, jako że kupił go nam on line nasz syn. Do Zamku św. Anioła to 16 €.